درس‌گفتار نقش و کارکرد لحن در فرایند تولید معنا (مطالعه موردی غزل‌های حافظ)

درسگفتار «نقش و کارکرد لحن درفرآیند تولید معنا (مطالعه موردی غزل‌های حافظ)»

دکتر فرهاد طهماسبی

هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران

پژوهشکده زبان و ادبیات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری مرکز ادبیات فارسی و تحقیقات عرفانی دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب برگزار کرد:

دکتر فرهاد طهماسبی در این کارگاه بیان داشتند:

امروزه شیوه برخورد با متن و تحلیل محتوا و نگاه زیبایی‌شناسانه در پرتو دانش‌های نظری و مبانی بینارشته‌ای در قیاس با گذشته‌های دور و نزدیک دچار دگرگونی و تغییر چشمگیری شده است. مفهوم معنی قطعی و نهایی در دهه‌های گذشته به چالش کشیده شده و نقش خداوندگاری مؤلف نه تنها به کناری نهاده شده بلکه از جانب برخی نظریه‌پردازان مرگ مؤلف نیز اعلام شده است. نظریه دریافت و دیگر چشم‌اندازهای مخاطب محور نقشی خلاق و آفرینشگر برای خواننده قایل شده‌اند. تمایز گذاری میان متن و اثر جایگاهی ویژه به متن‌های باز و خلاق ادبی داده و علاوه بر وجوه حاضر در متن لایه‌های غایب و سپیدی‌های متن نیز مورد توجه قرار گرفته است. دانش‌های روان شناسی جامعه‌شناسی و به‌ویژه زبان‌شناسی یافته‌های خود را بر متون خلاق ادبی منطبق ساخته و به دستاوردهای درخشانی نائل شده‌اند. روان‌کاوی ادبی جامعه شناسی ادبی تحلیل گفتمان ادبی معناشناسی، منظور‌شناسی، نشانه‌شناسی و سبک‌شناسی گفتمانی و حاصل تعامل این دانش‌ها و نظریه‌های مرتبط با ادبیات و متون ادبی است.

بخش عمده‌ای از دانش‌ها و نظریه‌های ادبی نوین اگرچه در سنت‌های ادبی گذشته ریشه دارند و با مطالعه دقیق می‌توان رگه‌هایی از آن‌ها را در نظریه‌های پراکنده وگه‌گاه منسجم پیشینیان یافت از طریق ترجمه وارد ادبیات امروز ما می‌شوند و بیشتر وجه نظری مطرح شده در آن‌ها به زبان فارسی برگردانده می‌شود ناگفته پیداست تا این نظریه‌ها در عمل و در برخورد با متون به کار بسته نشوند کارآیی و کارکرد و اعتبار و ارزش آنها آشکار نمی‌گردد و صرفاً جنبه حاشیه‌ای و یا تزئینی و ادعایی خواهند داشت. در سنت‌های ادبی تحلیل گرانه ما عمدتاً تجزیه عناصر صرفی و نحوی و بلاغی در خارج از متن و بدون درنظر گرفتن ساختار کلی و روابط متقابل اجزاء صورت می‌گرفت و غالباً تحلیل‌ها در مرحله تجزیه متوقف می‌شد و آنگاه در پرتو معنی قاموسی واژگان و بدون در نظر گرفتن روح کلی اثر و گفتمان غالب در آن و به عبارت دیگر بدون ترکیب مجدد عناصر تجزیه شده به ارائه معنای قطعی از بیت و نه متن پرداخته می‌شد و در بیشتر اوقات هنوز هم می‌شود.

یکی از عناصر مهم وتاثیرگذار درشکل گیری متون خلاق وبه طور کلی در فرآیند تولید معنا لحن است که در مطالعات ادبی مادر تحلیل محتوایی و زیبایی شناسانه چندان مورد توجه قرار نگرفته است حتی در برخورد با متون روایی اغلب به عنصر لحن به عنوان یکی از عناصر داستان پرداخته و به گونه‌ای گذرا از آن گذشته‌اند حال آنکه درک و دریافت درست لحن – که کار آسانی هم نیست - باعث درک و دریافت معناهای ممکن و نهفته و مکاشفه‌های شورانگیز و گه‌گاه پایان ناپذیر برای خواننده تواند شد.

 

سرفصل‌ها و محتوای دوره آموزشی:

تبیین و توضیح مفهوم و کارکرد و انواع لحن و عناصر سازنده و تأثیر گذار در شکل گیری آن.

نقش و کارکرد واژگان و خوشه‌های تداعی گر و نقش رمزگان در شکل گیری لحن.

پیوند نحو (ساختهای متفاوت جمله و جابه جایی های نحوی) و لحن.

پیوند وجه (اخباری- امری-عاطفی) و لحن.

تأثیر صفت‌های ارزش گذار انه (برتر و برترین) و افعال و قیدها بر لحن.

موسیقی (وزن و آهنگ و قافیه و ردیف) و لحن.

زاویه دید و لحن.

 

با هدف افزایش دانش نظری درباره نظریه‌های ادبی

ارتقای مهارت عملی تجزیه و ترکیب ساختاری متن.

تقویت و توانمندسازی دانسته‌های سبک شناختی، تحلیل متن، مباحث بلاغی وزیبایی شناسانه، موسیقی شعر.