درس‌گفتار از روایت تا گفتمان «چالش‌های نشانه ـ معنایی متن ادبی»

 

«از روایت تا گفتمان: چالش‌های نشانه- معنایی متن ادبی»

دکتر حمیدرضا شعیری

هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس

پژوهشکده زبان و ادبیات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری مرکز ادبیات فارسی و تحقیقات عرفانی دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب برگزار کرد:

 

 

دکتر حمیدرضا شعیری در این کارگاه به بیان و شرح مباحث زیر پرداختند:

روایت چیست؟ روایت کلاسیک چه تفاوت‌هایی با روایت مدرن دارد؟ روایت مدرن از کجا آغاز می‌شود؟ چالش‌های روایی کدامند؟ چگونه روایت در درون خود دچار زایش می‌گردد؟ چگونه و تحت چه شرایطی روایت کنشی جای خود را به روایت تنشی- عاطفی می‌دهد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، نمونه‌های ادبی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

در کنار مسأله روایت به بحث گفتمان پرداخته شد تا مشخص شود چه تفاوت‌هایی بین روایت و گفتمان از نظر اصلاح‌شناسی و سپس روش‌شناسی علمی وجود دارد. پرسش‌های مطرح عبارت بودند از: گفتمان چیست و چه معناهایی را در خود مستتر دارد؟ چگونه گفتمان در فرآیندی چالشی قرار گرفته و با عبور از وضعیت‌های مطلق‌گرا به وضعیتی چند سویه شرایط را برای استحاله آماده می‌سازد؟ فرایند گفتمانی می‌تواند از وضعیت لنگراندازی مطلق تا لغزش‌های غیر قابل کنترل پیش رود.

از میان انواع نظام‌های گفتمانی، چهار نظام مهم و اثر‌گذار در تحلیل گفتمان ادبی و روایت را مطرح کردند که عبارتند از: نظام‌کنشی، نظام تنشی و نظام‌شوِشی، نظام تطبیقی. در نظام کنشی آنچه که کنش‌گران را به حرکت وامی‌دارد، تصاحب ابژه ارزشی است که یا از طریق فرآیند تجویزی و یا مجابی تحقق می‌یابد. در نظام گفتمانی با ویژگی تنشی همه چیز متفاوت است. در چنین نظامی، تنش که ما آن را میزانی از انرژی و قدرت با دو ویژگی فشاره‌ای و گستره‌ای می‌دانیم، محور اصلی فرآیند روایی را تشکیل می‌دهد. بنا بر این، یا کنش کاملاً متکی به تنش است و یا اینکه اهمیت چندانی ندارد؛ چرا که تنش مرکز اصلی فرآیند روایی را اشغال نموده و با انرژی بالا جریان روایی را تحت نظارت خود قرار می‌دهد. در نظام روایی کنش‌محور هر کنش‌گری دارای نقشی است و بر اساس آن تا پایان فرآیند روایی عمل می‌کند. کنش‌ها یا بر اساس برنامه و یا بر اساس تعامل تنظیم می‌شوند، اما در نظام تنشی، نقش‌ها می‌توانند بر اساس کمیت و کیفیت‌های متفاوتی ظاهر شوند. به همین دلیل یا جریان تنشی حضور سوژه را کاملاً مکانیکی می‌کند و یا اینکه حضور با توجه به نوع و میزان انرژی که دارا است خود به جریانی خلاق و پویا تبدیل می‌گردد. در نظام تنشی، ابژۀ ارزشی دیگر شرایط ابژه در فرآیند کنشی را دارا نیست؛ یعنی اینکه ابژه از وضعیت بیرونی خارج گشته و در کنش‌گر درونی می‌شود.

 

 

نظام نشانه- زبان‌شناختی مهم دیگری که در تحلیل گفتمان نقش قابل توجهی دارد، نظام شوِشی است. مسأله «شدن» در روایت با بحث پدیدارشناسی حضور مرتبط است. رابطه شوِش‌گران با دنیا و چیزها نه بر اساس تصاحب و تملک بر ابژه‌های ارزشی، بلکه به عنوان رابطه‌ای مبتنی بر احساس و ادراک متقابل، هم‌حضوری و هم‌آمیختگی تعریف می‌شود. بر اساس این، می‌توان سه ویژگی مهم برای شوِش‌گر بر شمرد.

الف) فشاره که مشخص‌کننده تنش بین شدت / ضعف، تند / کند، قوی / ضعیف، محکم / مردد است؛

ب) بوٌش که تعیین‌کننده تنش بین حضور و غیاب است؛

ج) گستره که با محدودیت / بسط، باز / بسته و متکثر / واحد گره خورده است.

در روایت کنش محور بیشتر با زمان کمیت‌گرا و ابژکتیو مواجه هستیم. در روایت تنش‌محور زمان به زمان رخدادی و دفعی تبدیل می‌گردد. در روایت شوِش محور زمان به زمان سوبژکتیو تبدیل می‌گردد. در مجموع در نظام‌های روایی دو زمان پدیداری و شناختی در تقابل با هم قرار می‌گیرند.

در نظام تطبیقی، زیبایی‌شناسی حضور مطرح می‌گردد. کنش‌گر به دنبال این است تا به یک هم کنش‌گر با دیایی پیش روی خود و کنش‌گران دیگر تبدیل گردد. به همین دلیل آنچه که او توسعه می‌دهد را می‌توان اتیک حضور نامید. چگونه این نظام‌ها در متن ادبی تجلّی می‌یابند؟

هدف از این درس گفتار، گفتمان‌شناسی از منظر سه نظام گفتمانی کنشی، تنشی، شوِشی با تکیه بر نقد نشانه- زبان‌شناختی است.

سرفصل‌ها و محتوای دوره آموزشی:

نظام گفتمانی کنشی

الگوی تنشی تحلیل گفتمان

نقصان و کمال در روایت

روایت جزنگر و ذره بینی

پروتزسازی روایی

بوم زیست روایی

گفتمان و پادگفتمان ادبی

با هدف افزایش دانش نظری روایت گفتمان در حوزه مطالعات نشانه و معنا می‌باشد.